Theo lời kể, khoảng thế kỷ XVII, những người Thái đầu tiên đặt chân lên xã Trung Thành, huyện Quan Hóa (Thanh Hóa) để lập bản. Cứ cách vài quăng dao, lại thấy các dãy
mộ đá được sắp xếp trật tự không biết từ bao giờ. Lựa chọn mảnh đất này làm nơi sinh sống, hẳn người xưa phải có lý do. Sự bí ẩn đó đã tồn tại mấy trăm năm nay nhưng chưa được lý giải.
Ám ảnh hổ
Trước đây, xã vùng cao Trung Thành chỉ là chòm dân cư tập trung sinh sống gần cuối dòng suối Quýt đổ ra sông Mã (bản Chiềng, xã Trung Thành ngày nay). Khi dân cư đông đúc hơn, các bản, chòm mở rộng theo dọc sông Mã và các dòng suối.
Sau đó, Trung Thành được chia tách thành ba xã Trung Thành, Trung Sơn và Thành Sơn – những nơi xa nhất của huyện vùng cao Quan Hóa ngày nay. Để đến được những xã này, phải đi qua xã Vạn Mai, thị trấn Co Lương, tỉnh Hòa Bình.
Với chiếc mũ vải đen, vành tròn cùng xe
toyota can tho cụp vào trong, chiếc túi vải nâu đeo chéo người, đôi mắt sắc, nhanh, nước da căng từng lớp, cụ Phạm Bá Ngoằng (70 tuổi), ở bản Phai, xã Trung Thành tay ôm tay nắm chúng tôi mà mừng khi chúng tôi vượt hơn 100 km đường rừng tìm thăm cụ.
Được coi là một trong những già làng nhiều tuổi của vùng, nhâm nhi chén rượu sắn mời khách do chính con gái mình cất được, cụ Ngoằng kể: “Vùng đất nhìn ngang thấy núi, nhìn xuống thấy sông này có nhiều điều mà dân bản chưa lý giải được.
Từ hòn đá Han dưới dòng suối Quýt ở bản Chiềng; hòn đá bốn chân (ma ngao) đều được dân bản gìn giữ. Thời điểm bị giặc ngoại xâm chiếm đóng, nghe nói vùng đất rất phát, ai đến định cư cũng ấm no nên phương Bắc rất để ý. Giặc đã tìm cách đào đứt ngọn núi có dáng rồng cuộn thành ba mạch nhằm phá sự ổn định và niềm tin của dân trong vùng”.
Trong đêm ở rừng bản Phai, cụ Ngoằng kể, gia đình cụ đã bị hổ ăn thịt, làm chết 3 người: “Ngày trước nơi này thú dữ luôn rình rập khắp gầm nhà sàn. Gặp người là hổ vồ ăn thịt. Một buổi sáng, người con gái có vẻ đẹp mặn mà đang ngồi dưới chân nhà sàn chải tóc, bỗng từ đâu con hổ dữ nhảy đến vồ lấy rồi tha người con gái ấy chạy vào rừng sâu. Cả bản kéo nhau chạy theo vết chân hổ, nhưng chỉ tìm được một phần thi thể người xấu số”. Người con gái ấy chính là bà cô ruột của cụ Ngoằng.
Ông Phạm Bá Ngọc - Trưởng bản Phai kể: “Trước kia hổ cứ gặp người là ăn thịt. Phụ nữ thường phải dậy sớm xuống sàn lo qua khu
lăng mộ đá để cơm nước nên thường bị hổ ăn thịt là vậy. Cả vùng, có tới hàng chục người đã bị hổ ăn thịt. Kỳ lạ là, hàng trăm khu mộ đá lớp lớp ở đây, nhưng không có ngôi mộ nào bị đào bới bởi thú rừng. Nhưng nếu là dân bản chết, hổ thường bới đào. Huyền bí về những ngôi mộ đá càng trở nên bí ẩn. Ở một vài khu mộ đá cổ ngày nay, đồng bào địa phương chôn cất người chết xen kẽ với mộ đá cổ”.
Chén nước lá rừng màu đỏ, vị chát làm dịu cơn nóng của chúng tôi giữa mùa hè ở xứ núi ven sông. Vùng đất từng có muông thú khắp nơi, giờ hoang vắng chẳng một tiếng chim đêm… Thú rừng mất dần khi con người xuất hiện. Những ngôi mộ đá cổ ở Trung Thành chưa từng được lý giải cũng đang mất dần cả hiện trạng và thông tin theo thời gian.
Bí ẩn mộ đá
Những ngôi mộ đá nằm rải rác trên nhiều vạt đồi của xã Trung Thành. Một người đàn ông chừng ngoài 50 tuổi nghe chúng tôi hỏi đường, nhìn lom lom: “Đi vào đó làm gì? Người lạ không vào được”. Vì xem đây là vùng đất thiêng, nên chẳng người dân nào trả lời với khách lạ là có khu mộ đá cổ.
Ở bản Phai hiện còn hai khu mộ đá, một dãy nằm trong vườn nhà anh Hà Minh Tâm, một dãy nằm ở ven sông Mã, phía cuối bản Phai thuộc khu vực suối Tàu.
Xung quanh mộ là những viên đá nhỏ, phần đầu mộ là tảng đá lớn, phần chân mộ là tảng đá nhỏ hơn. Theo một số người dân địa phương, đó là một trong những đặc trưng của phong tục chôn cất người Thái.
